Virusvrije lelierassen bieden kans verduurzaming

Hoewel het voortbestaan van stichting ROL op losse schroeven staat, is het onderzoek naar een toekomstbestendige lelieteelt nog springlevend. Tijdens de jaarlijkse open dag op 30 augustus kregen belangstellenden een inkijkje op het proefveld in Vledder. Daarnaast deelde ROL de uitkomst van haar sortimentsonderzoek naar virusbestendige cultivars.

Twee belangrijke virusziekten in lelie zijn het Leliemozaïekvirus (LMoV) en Lelielatentvirus (LSV). Een aantasting met LSV remt de groei waardoor planten korter blijven en de bloemen kleiner. Dit virus, verspreid via luizen, kan een opbrengstderving veroorzaken. Met LMoV besmette bollen zijn in de broeierij waardeloos en de kwaliteit van LSV besmette bollen is iets minder dan van gezonde bollen. De virusbestrijding vraagt nu om wekelijks gewasbehandeling met insecticiden en minerale oliën.  

Vanwege de virusproblematiek heeft stichting ROL (Regionaal Onderzoek Lelieteelt in Noord- en Oost-Nederland) er jarenlang bij de BKD op aangedrongen om de virusbestendigheid van het bestaande assortiment lelies eens nader te onderzoeken. Er zijn namelijk grote verschillen tussen de vatbaarheid voor LSV en LMoV tussen de diverse cultivars. Uiteindelijk is dit onderzoek in 2022 van start gegaan. Aan de basis lag het verzamelen van informatie over de vatbaarheid van het assortiment van de BKD (Bloembollen Keuringsdienst). 

“Hier kwam een selectie uit van zo’n twintig soorten die al zeven jaar niet besmet zijn geraakt met LMoV of LSV. Die informatie hebben we aangevuld via een enquête onder veredelaars en kwekers over de minst virusgevoelige cultivars. Vervolgens hebben we een lijst van sterke soorten samengesteld en daarvan bollen opgeplant op ons proefveld in Vledder. We wilden de virusgevoeligheid zelf objectief kunnen testen”, vertelt voorzitter Hans Kok van stichting ROL. Het is mooi dat deze groep zowel LA’s, OT’s en Oriëntals bevat, geeft hij aan. 

Het veldonderzoek loopt in 2024 voor het tweede seizoen en de bezoekers konden tijdens de Open dag in Vledder de aanpak beluisteren. Ook zijn de uitkomsten na het eerste seizoen gedeeld. De cultivars zijn in twee gedeelten opgeplant. In een deel zijn de lelies alleen met minerale olie behandeld en in een ander deel helemaal niet tegen virus behandeld. Tussen de diverse proefveldjes zijn ook viruszieke bollen geplant om de virusdruk te verhogen zodat de gewassen serieus op de proef zijn gesteld. De opbrengst van vorig seizoen is dit jaar opnieuw opgeplant.

Tien virusvrije cultivars 
In maart zijn de bollen door BQ Support getoetst op LMoV en LSV. “Daaruit bleken tien soorten die met olie behandeld waren vrij van virus. Van de geheel onbehandelde lelies waren er ook nog zes vrij van virus”, vertelt Kok. Dat is minder dan de selectie waarmee is gestart, maar toch een heel waardevol resultaat, stelt hij. “Vooral voor veredelaars. Dit is uitgangsmateriaal waar zij verder mee kunnen in hun zoektocht naar virusbestendige rassen”, verwacht hij.  Overigens was niet iedereen in de sector enthousiast over het onderzoek naar virusbeperking omdat informatie hierover delen gevoelig kan liggen. “Wij krijgen weleens het verwijt van kwekers en handelaren dat de virusbeperking zit bij de minst betalende soorten. De gevoeligste soorten zijn vaak commercieel het meest interessant.”  Het duurde een paar jaar voordat dit onderzoek van de grond kwam. Aanvankelijk wilde de BKD geen informatie vrijgeven over virusgevoeligheid per cultivar, laat Kok weten. “Toen we eenmaal wel zover waren, werd ons onderzoeksvoorstel afgekeurd door de KAVB-productgroep lelie. Uiteindelijk heeft Vertify het onderzoek voor eigen rekening opgepakt, omdat zij net als wij vinden dat de leliesector deze richting moet inslaan om te verduurzamen.” 

Nieuwe ROL-proef 
Verduurzaming van de lelieteelt staat centraal bij ROL en dit wordt gezien de oplopende maatschappelijke druk en de inkrimping van het middelenpakket elk jaar urgenter. Er liggen op dit terrein meer uitdagingen dan beheersing van virusdruk. Dit seizoen is ROL daarom een nieuw driejarig onderzoek gestart waarin alle maatregelen die inmiddels bekend zijn in één proef worden toegepast. Onder de naam ‘Toekomstbestendige lelieteelt’ combineert ROL samen met uitvoerders Vertify en Delphy duurzame methoden voor onkruidbeheersing en vuur- en virusbestrijding. Het gewas is alleen met minerale oliën en fungiciden behandeld.  

De proef is verdeeld in drie blokken, waarvan één gangbare teelt en twee toekomstbestendige ‘bedrijfssystemen’. Er zijn zes cultivars genomen, uit elke categorie twee. Bij één blok is mechanische onkruidbestrijding toegepast middels wiedeggen, tot aan het koppen. Daarna is overgestapt op middelen met een lage milieubelasting. In het andere toekomstbestendige blok is ruggenteelt toegepast.  

“Bij de ruggenteelt kan je aanaarden, waardoor je het onkruid aan de zijkanten wegtrekt. De wiedeg is ook ingezet voor bovenopboven op de ruggen, maar dat was geen succes”, licht Kok toe. Achteraf is de conclusie te trekken dat het blok met wiedeggen er beter voorstaat dan de ruggenteelt. Vanwege het langdurig natte weer was de onkruiddruk hoog. 

De vuurdruk liep in de loop van de zomer op. In de Oriëntal en OT hybridenOT-hybriden wordt helemaal niet tegen vuur gespoten. “In de duurzame proef hanteren we in LA hybriden een waarschuwingssysteem voor de vuurbestrijding. Dit leidde tot een halvering van de inzet van fungiciden, een mooi resultaat”, vindt de ROL-voorzitter.  

“Het is nog te vroeg om te zeggen wat het doet met de opbrengst. We streven naar 75 procent minder gewasbeschermingsmiddelen. In hoeverre je daarbij een lagere opbrengst kan accepteren, moet de teler beoordelen. De kosten aan middelen en arbeid zijn immers ook lager.” Ze willen de proef volgend seizoen wat bijschaven. Zoals in plaats van gangbaar uitgangsmateriaal ook  kleineook kleine maten bollen uit de aankomende schone oogst opplanten voor een zuiverder beeld. Ook overweegt ROL de toepassing van druppelirrigatie, wat voordelen heeft voor de watergift, precisiebemesting en beperking van ziektedruk.
 
De andere proeven die tijdens de Open dag toegelicht werden zijn: PPS: Lelieteelt onkruidvrij (Vertify), onderzoek naar vuur, vuurgevoeligheid, onkruid en Biostimulanten (Agrifirm-GMN/Vertify), Warmwaterbehandeling (Syngenta) en de PPS bollen, bodem en aaltjes (WUR/Vertify).

25 jaar ROL, hoe nu verder? 
Dit jaar viert stichting ROL het 25-jarig bestaan, maar vanwege de ongewisse toekomst heerst er geen feeststemming. Net als een jaar geleden is nog altijd onduidelijk in welke vorm en onder welke vlag de activiteiten van ROL voortgezet worden.  Medio 2023 leefde er de hoop en verwachting dat het lelieonderzoek in Noordoost-Nederland aansluiting zou vinden bij het Fieldlab Bol, dat zijn basis heeft in Noord-Holland. Dit nog jonge initiatief van duurzame bollentelers was net gestart met een onderzoekstraject met Europese financiering. ROL als dependance in het Noordoosten bleek echter in praktisch opzicht te ver en de samenwerking kwam niet tot stand.  Een jaar geleden zei voorzitter Hans Kok dat de stichting geen nieuw onderzoek meer zou oppakken. Toch is dit jaar alsnog het driejarige onderzoek ‘Toekomstbestendige lelieteelt’ gestart. Dit integrale onderzoek kan de stichting uitvoeren dankzij financiering van de Stichting Bloembollen Onderzoek en daarnaast zijn er nog de bijdragen van honderd donateurs. Het bestuur gaat binnenkort in gesprek met kwekers en donateurs over een andere invulling en constructie.